Pierwszy Łoś z Mielca wzbił się przed wojną. Fabryka dopiero ruszała

Na kilka tygodni przed wybuchem wojny z mieleckiego lotniska wystartował samolot, który miał stać się symbolem nowoczesnego polskiego przemysłu lotniczego. PZL.37 „Łoś” nie powstał jednak w Mielcu od podstaw – przywożone z Warszawy części montowano w nowej wytwórni. Zakład dopiero się rozwijał, a mimo to zdążył zbudować kilka bombowców. Później plany produkcji setek maszyn przerwała wojna.

• Centralny Okręg Przemysłowy zmienił charakter Mielca
• Z warszawskich części powstawały mieleckie bombowce
• Wojna zatrzymała produkcję, zanim zdążyła się rozwinąć

Centralny Okręg Przemysłowy zmienił charakter Mielca

Jeszcze na początku lat 30. Mielec pozostawał niewielkim galicyjskim miastem. Sytuacja zaczęła się zmieniać wraz z budową Centralnego Okręgu Przemysłowego. W ramach tego przedsięwzięcia powstawały fabryki zbrojeniowe, zakłady przemysłu ciężkiego oraz infrastruktura potrzebna do ich funkcjonowania.

W Mielcu rozpoczęto budowę Państwowych Zakładów Lotniczych – Wytwórni Płatowców nr 2. Prace ruszyły 1 września 1937 roku i prowadzono je w szybkim tempie. W następnym roku rozpoczęto budowę lotniska, a później uruchamiano kolejne hale produkcyjne i montażowe.

Skala inwestycji była częścią szerszego przyspieszenia gospodarczego w COP. O tempie prac przy innych zakładach pisał Melchior Wańkowicz, opisując budowę przemysłu w pobliskiej Stalowej Woli:

„Kuźnię wykończono w 285 dni, walcownię w 400 dni, narzędziownię w 215 dni”.

Mielecka wytwórnia została oficjalnie otwarta 13 czerwca 1939 roku. W uroczystości uczestniczył prezydent Ignacy Mościcki. W sierpniu zakład zatrudniał około 700 osób, choć jego rozbudowa nadal trwała. Oznaczało to, że fabryka dopiero osiągała gotowość do większej produkcji, gdy sytuację w kraju gwałtownie zmienił wybuch wojny.

Z warszawskich części powstawały mieleckie bombowce

PZL.37 „Łoś” był dwusilnikowym bombowcem zaprojektowanym przez Jerzego Dąbrowskiego, przy współpracy między innymi Piotra Kubickiego. Konstruktorzy nadali mu aerodynamiczną sylwetkę i cienkie skrzydła o niewielkim oporze powietrza. Samolot mógł rozwijać prędkość przekraczającą 400 km/h, a jego załoga liczyła cztery osoby.

Produkcję seryjną uruchomiono początkowo w zakładach PZL na warszawskim Okęciu. Wraz z rozwojem mieleckiej fabryki część prac przeniesiono na południe kraju. Do Mielca trafiały gotowe elementy samolotów, które na miejscu składano w całość.

Pierwszy „Łoś” zmontowany w Mielcu wykonał swój inauguracyjny lot 4 lipca 1939 roku. Za sterami siedział pilot doświadczalny Jerzy Widawski, a funkcję obserwatora pełnił Cezary Wieczorek. Próba zakończyła się pomyślnie.

Do końca sierpnia w mieleckim zakładzie ukończono cztery samoloty, a trzy kolejne znajdowały się na różnych etapach montażu – tak wynika z części zestawień dotyczących produkcji. Inne opracowania wskazują, że przed ewakuacją zmontowano łącznie sześć egzemplarzy. Różnica wynika z odmiennego sposobu liczenia maszyn ukończonych i tych, które znajdowały się jeszcze w montażu.

Wojna zatrzymała produkcję, zanim zdążyła się rozwinąć

Mielecka wytwórnia miała w przyszłości produkować setki samolotów. Jej możliwości dopiero budowano, dlatego liczba kilku gotowych „Łosi” nie pokazuje pełnej skali planów. Zakład był przygotowywany do znacznie większej produkcji, ale nie dostał na to czasu.

We wrześniu 1939 roku rozpoczęła się ewakuacja części załogi i wyposażenia. 6 września dwa mieleckie „Łosie” skierowano do bazy w Małaszewiczach. Dzień później jeden z kolejnych samolotów został zniszczony podczas startu z mieleckiego lotniska. 8 września do Mielca wkroczyły wojska niemieckie.

Do wybuchu wojny w polskich wytwórniach powstało około 96 egzemplarzy PZL.37. Większość z nich wyprodukowano na Okęciu, ale mieleckie maszyny zapisały się w historii jako początek lotniczej działalności zakładu, który miał stać się jednym z najważniejszych centrów przemysłu lotniczego w Polsce.

na podstawie: Urząd Miejski w Mielcu.